نظر بودا نسبت به پرسش های فلسفی

بودا درباره توضیح این موضوع از نمونه مرد مجروح استفاده کرد. مردی که با تیر زخمی شده می خواهد بداند که تیر را چه کسی پرتاب می کند، از کدام جهت می آید، سر تیر از استخوان است یا آهن، میل آن از این نوع چوب است یا چوب دیگر، قبل از اینکه تیر را بردارند. این مرد را به کسانی تشبیه می کنند که دوست دارند قبل از اینکه به انجام دینی بپردازند، از منشأ جهان، ابدی است یا نبودن جهان، متناهی یا نه، بدانند. همانطور که مرد مَثَل قبل از اینکه تمام پاسخ‌هایی را که در مورد منشأ و ماهیت تیر می‌خواهد داشته باشد می‌میرد، چنین افرادی قبل از اینکه پاسخ همه سؤالات نامربوط خود را داشته باشند، خواهند مرد. این نمونه چیزی است که ما نگرش عملی بودا می نامیم. در مورد کل مسئله اولویت ها و حل مسئله حرف های زیادی برای گفتن دارد. اگر سؤال نادرستی بپرسیم، در رشد خرد پیشرفت چندانی نخواهیم داشت. اساساً مسئله اولویت است. اولین اولویت برای همه ما مشکل رنج است. بودا این را تشخیص داد و گفت که این برای ما فایده ای ندارد که فکر کنیم جهان ابدی است یا نه، زیرا همه ما یک تیر در سینه خود داریم، تیر رنج. ما باید سوالاتی بپرسیم که منجر به حذف این فلش شود. می توان این را به روشی بسیار ساده بیان کرد. می بینیم که در زندگی روزمره خود، دائماً بر اساس اولویت انتخاب می کنیم. مثلاً اگر اتفاقی روی اجاق چیزی می‌پزیم و تصمیم می‌گیریم در حالی که حبوبات در حال جوشیدن هستند، خانه را گردگیری کنیم و وقتی خانه را گردگیری می‌کنیم بوی سوختگی می‌دهیم. ما باید انتخاب کنیم که به گردگیری ادامه دهیم یا برای نجات حبوبات، شعله اجاق را کم کنیم. به همین ترتیب، اگر بخواهیم به سوی خرد پیشرفت کنیم، باید اولویت های خود را بشناسیم و این نکته در تمثیل مجروح به وضوح بیان شده است.

پیشینه تاریخی مهرپرستی

آثار باستانی بدست آمده از اقوام ساکن در ایران قبل از ورود آریایی ها مثل کاسی ها و لولوبیان نشان میدهد که آنها ایزد یا خدایی به نام میترا نداشتند و میترا به اقوام آریایی مهاجر تعلق داشت.

کهن‌ترین سند مکتوب مربوط به میترا

پیمان‌نامه هیتی–میتانی (حدود ۱۴۰۰–۱۵۰۰ پیش از میلاد) در منطقه آناتولی است

ورود میترا به عنوان یکی از ایزدان زرتشتی در اوستا نشان میدهد که پرستش میترا در ایران از زمان ورود آریایی‌ها (که از ۱۵۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد به ایران وارد شده بودند ) رایج شده بود و قبل از زرتشت ایرانی ها به پرستش میترا گرایش داشتند 

پس مهرپرستی یا آیین مهر آیینی بود که بر پایه پرستش «میترا» (در پارسی میانه «مهر») ایزد نور، پاکی، عهد و پیمان در ایران باستان پیش از آیین زرتشت بنیان نهاده شد

از اوستایی که توسط زرتشت نوشته شده فقط گاتها به دست ما رسیده که در آن نامی از میترا نیامده . اوستای امروزی در دوره ساسانیان مکتوب و تدوین شده و در آن میترا ایزدی قدرتمند است 

در یشت دهم یا مهر‌یشت، میترا به‌عنوان ایزد نور، عهد، نگاهبان پیمان، نظم، و داور  معرفی می‌شود.

همین عدم ذکر میترا در گاتها بیانگر آن است که با ظهور دین زرتشتی و مطرح شدن اهورامزدا، میترا نزد ایرانیان جایگاه قبلی خود را از دست داد و بعد از زرتشت به یک ایزد قدرتمند تحت فرمان اهورامزدا تبدیل شد

به موجب اشارات مطرح شده در گات‌ها زرتشت سخت با میترا پرستی و مراسم و باورهای آن مخالف بود و زرتشت بدون یادکرد از نام مهر، با کنایات روشن مهرپرستی را نکوهیده است. مهم‌ترین مراسم مهرپرستان قربانی کردن گاو نر بود. پس از ظهور زرتشت به دلایلی مانند مقابله با نمادهای مهرپرستی، ترویج یگانه‌پرستی، لزوم یکجانشینی و توسعهٔ تمدن، با قربانی کردن گاو به شدت مقابله می‌شود و حراست و حمایت از گاو مورد توجه خاص زرتشت قرار می‌گیرد

میترا در هند

نخستین سند آیینی از میترا در هند، ریگ‌ودا است (۱۵۰۰–۱۲۰۰ ق.م.)

او در کنار وارونا، ایزد نظم، پیمان و راستی است.

پرستش او در هند کمرنگ و غیرمستقل بود و بعداً محو شد، برخلاف ایران که به شکلی برجسته در اوستا و آیین مهرپرستی باقی ماند.

میترائیسم در یونان و روم 

مهرپرستی ایرانیان در حدود قرن اول پیش از میلاد از طریق تماس‌های نظامی و تجاری، به ویژه در پیوند با سربازان و بازرگانان، به قلمرو روم و یونان نفوذ کرد و به میتراس تغییر نام داد. این آیین در قرن اول میلادی در سراسر امپراتوری روم، به‌ویژه در میان سربازان، بسیار محبوب شد و اوج گسترش آن در قرون دوم و سوم میلادی بود.در سراسر امپراتوری روم غربی تا منتهی‌الیه جنوبی آفریقای رومی و نومیدیا، منتهی‌الیه شمالی بریتانیای رومی،و به میزان کمتری در سوریه رومی در شرق، محبوب بوده است.

با وجود محبوبیت زیاد، هرگز دین رسمی روم نشد، اما رقیب جدی مسیحیت محسوب می‌شد. پس از رسمی شدن مسیحیت توسط کنستانتین در اوایل قرن چهارم میلادی (حدود سال ۳۱۳ م) و تصویب قوانین ضد ادیان غیرمسیحی، میترائیسم نیز به تدریج سرکوب و ناپدید شد و تا پایان قرن چهارم تقریباً کاملاً از بین رفت.

نام «میترائیسم» (Mithraism) را در واقع پژوهشگران مدرن، به‌ویژه خاورشناسان و تاریخ‌نگاران اروپایی قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی بر پایه نام ایزد ایرانی «میترا» (مهر) انتخاب کرده‌اند تا این آیین را از ریشه‌های ایرانی‌اش متمایز کنند. در متون باستانی، پیروان این آیین معمولاً آن را آیین "میتراس" (Mithras) می‌نامیدند که شکل یونانی‌شده واژه میترا بود.

وقتی این آیین از ایران به سرزمین‌های غربی مثل یونان و روم رسید (احتمالاً توسط سربازان، بازرگانان یا بردگان شرقی)، تغییرات زیادی در آن ایجاد شد. در روم، میتراس تبدیل به یک خدای جنگاور و ناجی کیهانی شد که با گاوکشی (Tauroctony) اسطوره‌ای‌اش نماد آفرینش و زندگی و دارای آیین و مراسمی رازآلود بود.این تصویر در ایران وجود نداشت و ساخته و پرداخته ذهن رم بود. همچنین عناصر اسطوره‌شناسی یونانی هم با آن ترکیب شد.

در نتیجه، مهرپرستی ایرانی که ظاهراً ابتدا مستقل بود(این استقلال فقط یک گمان است ولی سند قطعی ندارد)و بعداً بخشی از آیین زرتشتی یا مزدایی شد، وقتی به غرب رسید، دگرگون شد و شکل جدیدی به خود گرفت که دیگر کاملاً با ریشه شرقی خود یکسان نبود. 

با اینکه میتراس نقش آفریننده‌ی کل جهان را نداشت و حتی در برخی روایت‌ها تابع خورشید و  یک واسطه و میانجی بود، اما با اسطوره‌ی خاص، آیین‌نامه‌ی دقیق، و مناسک سلسله‌مراتبی، به شکل یک کیش کاملاً مستقل و عمیق درآمد – چیزی که حتی از بسیاری از خدایان المپ‌نشین هم پیچیده‌تر بود.

البته از مهرپرستی ایرانی منابع قابل توجهی باقی نمانده و پژوهشگران بر اساس آثار و منابع باقی مانده این نظریات را مطرح می کنند. 

❇️پس میترا در ایران مهر نام گرفت در هند میترا بود و در یونان و روم میتراس

تاثیر کلمه میترا در ادیان و اقوام دیگر

نام میترا 

میترا  واژه‌ای هندو اروپایی است که قدمتش تقریباً به ۳۵۰۰ پیش  می‌رسد.

میترا در اصل در متون اولیه به عنوان ایزد عهد و پیمان معرفی شده و معنای آن بعدها دوستی و محبت را هم شامل شده

میترا در اقوام و ادیان مختلف تاثیر گذاشته

1⃣در پیمان‌نامهٔ میتانی مربوط به سال ۱۳۱۷ ق. م «میترا» را به عنوان نگهبان «پیمان» معرفی می‌کند

2⃣در ریگ ودا میترا ایزد نظم و عهد و پیمان است در زبان سانسکریت میترا به معنای دوستی است

3⃣در اوستا میترا ایزد عهد و پیمان، . نور و داور  است و در فارسی میانه به معنای محبت به کار رفته

4⃣در امپراطوری کوشان میترا نماینده نور، نظم و پیروزی بود .میرو» Miiro نامیده میشد

5⃣در آیین بودا بر پایه آخرت‌شناسی بودایی، مایتریا (Maitreya)، بودای آینده خواهد بود و اندیشه منجی و مصلح با مفهوم میتریا مطرح می‌شود. این واژه در زبان سانسکریت به معنای «دوست»، «خیرخواه» و «مهربان» است. و منشأ آن میتراست و بر این اساس یک «میروکوی» آخرالزمانی منحصر به فرد در ژاپن با محوریت مایتریا شکل گرفت. میروکو در ژاپنی یعنی شکست ناپذیر 

6⃣میتراس رومی، مذکر بوده و خدایی جنگ‌آور ، میانجی، محبت درون جمعی،نجات دهنده، نماد نور و عهد مقدس است درحالی‌که شمشیر یا خنجر در دست دارد. چنان‌که از نقش برجسته‌های اروپایی در معابد میترایی دیده می‌شود. از برخورد دو سنگ در تاریکی آذرخشی به وجود می‌آید و نوری ساطع شده که مهر از آن پدیدار می‌شود. تولد میترا با نور و روشنایی همراه به‌شمار می‌رود.

کتاب دوم خنوخ

کتاب رازهای خنوخ

کتاب رازهای خنوخ یا خنوخ دوم (2 Enoch)، که گاهی به آن خنوخ اسلاوی هم گفته می‌شود، اثری است اسرارآمیز و خارج از کتاب مقدس رسمی. درباره تاریخ و نویسنده‌اش اجماع قطعی نیست،

یهودیان و مسیحیان کتابهایی که به شخصیت‌های بزرگ گذشته منسوب شده و این انتساب نادرست است را «سوداپِیگرافا» یا «مجعول‌العنوان» می نامند

احتمالاً در سدهٔ اول میلادی (قرن ۱ م) نوشته شده،

* برخی محققان تاریخ آن را بین ۳۰ ق.م تا ۷۰ م تخمین می‌زنند،

* ولی نسخه‌هایی که اکنون در دست داریم، به شکل کامل، به زبان اسلاوی کهن و مربوط به قرون وسطی (حدود قرن ۱۲–۱۴ میلادی) هستند.

این کتاب درباره روایت صعود خنوخ پیامبر به آسمان‌های متعدد (معمولاً ۷ تا ۱۰ آسمان)، گفتگوهای او با خدا و فرشتگان، آفرینش، و اخلاق...است

خنوخ پیامبر 

خنوخ پیامبری بود از اجداد نوح، پسر یارد، پدر متوشالح که مسلمانان او را با ادریس نبی یکی می دانند. او طبق کتاب مقدس ۳۶۵ سال عمر کرد و مثل ایلیا مرگ نداشت بلکه خداوند او را به آسمان بالا برد. نویسنده کتاب رازهای خنوخ تجربیات کتاب را به خنوخ پیامبر نسبت میدهد در حالی که پژوهشگران با توجه به زمان حیات این پیامبر چنین انتسابی را جعلی میدانند 

به نظر آنان محتوای کتاب  با توجه به مفاهیم عرفانی، صعود روح، و فرشتگان رده‌بندی‌شده... شباهت زیادی به نوشته‌های گنوستیک یا عرفان یهودی دارد،

این کتاب گزارش سفر شصت روزه خنوخ«~ (Enoch) ~»به آسمانهاست. 

طبق این کتاب خنوخ  پس از مراجعت، مشاهدات خود را برای پسران و قوم خویش بیان می کند و آنان را اندرز می دهد. او پس از سی روز، دوباره به آسمان می رود تا برای همیشه در آن جا بماند

ارزش معراج نامه ها

معراج‌نامه‌ها، صرفاً داستان‌های تخیلی یا قصه‌های سرگرم‌کننده نیستند؛ بلکه در اصل، بازتابی از تجربه‌ی درونی، شهودی و معنوی یک فرد یا جامعه‌ در زمان مشخصی هستند. این تجربه‌ها ممکن است در بیداری، رؤیا، حالت مراقبه یا الهام روی داده باشند.‌

درست است که انتساب آنها به پیامبران و چهره های مشهور غالبا دروغ است ولی این کار به نیت اعتبار بخشیدن به متن انجام می‌شده نه اینکه تجربه مطرح شده در متن هم لزوما مجعول یا دروغین باشد

فوائد معراج نامه ها 

1⃣آنها در درک ریشه‌های باورهای دینی معاصر کمک میکنند 

بسیاری از باورهای امروزی درباره بهشت، جهنم، روح، و قیامت، اعداد مقدس از همین معراج‌نامه‌ها سرچشمه گرفته‌اند. اگر آن‌ها را نخوانیم، نمی‌دانیم چگونه این تصاویر و عقاید شکل گرفته‌اند و دارای چه منبع و مأخذی هستند 

2⃣تحلیل تطبیقی ادیان:

وقتی معراج‌نامه‌ها را از دین‌های مختلف بخوانید (مثلاً معراج پیامبر اسلام، سفر حنوخ در یهودیت، سفر پولس، ارداویراف‌نامه زرتشتی، یا بودای وارد بهشت شده)، متوجه شباهت‌ها و تأثیرگذاری‌های متقابل ادیان و عرفانها می‌شوید و بعضی از نمادها یا رازها در دین خاصی از طریق مفاهیم مطرح شده در معراج نامه ها یا مکاشفه نامه ها رمزگشایی میشود 

3⃣معراج نامه ها در شناخت هسته اصلی دین به ما کمک میکنند 

بعضی از این متون تقلیدی نیستند و نتیجه الهام و تجربه افراد متعددی هستند که شناختی هم از یکدیگر ندارند بنابراین خواندن این متون به ما کمک میکند که با شناخت مفاهیم مشترک به شناخت حقیقت محض و هویت واقعی دین برسیم. و میتوانیم بهتر به تفاوت میان ذات دین با عرضیات پی ببریم. همچنین به این نتیجه می‌رسیم که باورهای فرد چه تاثیری در دریافت و فهم حقیقت دارند. چون حقیقت به شکل باورهای فرد مشاهده کننده یا تجربه گر نمایان میشود

4⃣این معراج نامه ها بازتاب مسائل سیاسی و اجتماعی و باورهای دینی عصر فرد تجربه گر نیز هست و  به ما در شناخت سیاست و اجتماع زمان خاصی هم یاری میرساند.معراج‌نامه‌ها مثل آینه‌ای‌اند که نشان می‌دهند مردم قرن‌های پیش چگونه جهان، آسمان، عدالت، مرگ، و خدا را می‌فهمیدند.

5⃣و آنها در بعد روانشناسی، شناخت ضمیرناخودآکاه فردی و جمعی  و دنیای درون انسان کارایی دارند

کارل گوستاو یونگ، روان‌شناس برجسته سوییسی، اعتقاد داشت که بسیاری از داستان‌های دینی و اسطوره‌ای، بازتابی از "ناخودآگاه جمعی" بشر هستند.

در این دیدگاه:

آسمان نماد ساحت بالاتر روان انسان است (Superconscious یا خویشتن Higher Self)

سفر از زمین به آسمان نماد حرکت روان به‌سوی رشد، معنا، یا انسجام درونی‌ست

فرشتگان، نگهبانان، هیولاها و جهنم‌ها بازتاب نیروهای درونی مثبت و منفی انسان هستند

هفت آسمان، نردبان، پل صراط، نور و سکوت همگی نمادهایی هستند از مراحل عبور از ترس، خودفریبی، نفس، و ورود به شهود و وحدت با یگانگی الهی 

معراج‌نامه‌ها نقشه‌هایی  هستند برای سیر انسان به سوی معنا، آگاهی و رهایی درونی. و‌سفر معنوی که هر شخص برای رسیدن به حقیقت محض الهی درون میتواند از این مکاشفه نامه ها که به صورت نمادین مطرح شده بهره ببرد

آثار و منابع

کهن ترین آثار به جامانده از میترا در جهان

1⃣سنگ نوشته ها و نقش برجسته و الواح

الف)کهن‌ترین سند مکتوب مربوط به میترا در جهان

پیمان‌نامه هیتی–میتانی (حدود ۱۳۰۰–۱۴۰۰پیش از میلاد)

مکان کشف: بوغازکوی (Hattusa)، پایتخت هیتی‌ها، در آناتولی در حدود ترکیه امروزی 

ویژگی: در این لوح به نام میترا در کنار خدایانی مانند وارونا و ایندرا سوگند یاد شده است.

اهمیت: این نخستین سند تاریخی مکتوب شناخته‌شده‌ای است که نام میترا (Mitra) در آن آمده است، در قالب ایزد ناظر بر پیمان.

زبان: خط میخی اکدی، با اشاره به ایزدان هندوایرانی

ب)از نظر تاریخ اسناد مکتوب رسمی در ایران، اولین و قدیمی ترین سند قطعی و بدون تردید که نام میترا (میترا یا میثره) را در یک کتیبه رسمی در خاک ایران امروز ثبت کرده، کتیبه اردشیر سوم هخامنشی در تخت‌جمشید است. این کتیبه مربوط به سده چهارم پیش از میلاد است و به صراحت از "آناهیتا و میترا" به عنوان خدایان حامی شاه و کشور یاد می‌کند.

ج)در زمان اشکانیان مهرپرستی به غرب رخنه می‌کند.

آغاز سدهٔ دوم میلادی، آثار کمی دربارهٔ میترا ایزد ایرانی در سرزمین روم یافت شده است؛ در صورتی که از سال ۱۳۶ میلادی به بعد صدها کتیبه و سنگ‌نبشته وقف‌شده به این ایزد وجود دارند.

یکی از معروفترین سنگ نوشته های این عصر

نقش‌برجسته و کتیبه‌های کوه نِمروت (Nemrut Dağı) مربوط به سدهٔ ۱ پیش از میلاد هستند در منطقه ترکیه امروزی 

تاریخ ساخت: حدود ۶۲ پیش از میلاد

فرهنگ: پادشاهی کُوماژن (Commagene)، ترکیبی از فرهنگ ایرانی-هلنیستی

کوه نمرود آرامگاه سلطنتی پادشاهی است  که با تندیس‌های عظیم‌سنگی خدایان، از جمله میترا، زئوس، آپولون و خود آنتیوخوس، تزیین شده.

د)در دوره ساسانی نیز نقش‌برجسته‌ای مربوط به تاج‌گذاری شاپور دوم(قرن چهارم میلادی) در مجموعه تاریخی طاق بستان واقع در استان کرمانشاه وجود دارد که دارای پیکان های نوری مثل اشعه خورشید است محققان معتقدند که این تصویر مربوط به میتراست ولی این نقش برجسته نامی از میترا ندارد 

2⃣متون مقدس 

الف)ریگ‌ودا قدیمی‌ترین متن مقدسی جهان است که نام Mitra را همراه با وارونا  با کارکرد دینی مشخص آورده است ، آن هم به‌عنوان نگهبان پیمان و نظم اخلاقی، نه لزوماً خورشید. ریگ ودا کتاب مقدس هندوان است که بین سالهای ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی سروده شده . در متون هندی میترا با دوستی و محبت ارتباط پیدا میکند و در قرون بعدی در ایران نیز مفهوم محبت در مهرپرستی وارد میشود

ب)اوستا: در یشت دهم (مهر یشت) نام میترا ذکر شده ، میترا در اوستا نه خدای خورشید است، نه صرفاً ایزد نور.

او ایزد پیمان، راستی، نظم اخلاقی و نظارت الهی و جنگاوری است، که پیش از خورشید می‌آید و نور را با خود می‌آورد.

او خورشید را همراهی می‌کند، اما با آن یکی نیست.

او دارای اسب، ارابه، و لشکر فرشتگان است. اما همچنان زیر فرمان اهورامزدا عمل می‌کند.

همچنین در اوستا آمده  طبق سنت زرتشتی، پل چینوَد محل قضاوت در مورد اعمال درگذشتگان است و آنجا سه ایزد میترا، سروش و رشن به ریاست میترا در مورد اعمال درگذشتگان داوری می‌کنند.

.

این بخش از اوستا احتمالاً در هزاره نخست پیش از میلاد سروده شده است، ولی نگارش آن به دوره ساسانی می‌رسد.

3⃣آثار مورخان و نویسندگان

۱. هرودوت (Herodotus) – سده ۵ پیش از میلاد

قدیمی‌ترین تاریخ‌نویس یونانی که از آیین‌ها و خدایان ایرانیان سخن گفته. و با ذکر احترام ایرانیان به خورشید غیر مستقیم به آیین میترا اشاره میکند 

---

۲. استرابون (Strabo) – جغرافی‌دان سده ۱ پیش از میلاد

* در *جغرافیای خود (Geographica, Book XV)* از آیین‌های ایرانی و خدایان آن‌ها سخن می‌گوید.

* نام میترا را مستقیماً می‌آورد و از آن به‌عنوان ایزدی ایرانی یاد می‌کند.

---

۳.پلو تارخ (Plutarch) – سده ۱ میلادی

* در *زندگی پومپه* و *زندگی کوروش* از پرستش میترا نزد ایرانیان یاد می‌کند.

* نقل معروفی دارد که در آن داریوش سوم در واپسین لحظات به "فروغ میترا" سوگند می‌خورد.

---

۴. دیودور سیسیلی (Diodorus Siculus) – سده ۱ پیش از میلاد

  به برخی آیین‌های شرقی اشاره می‌کند، و نام *میترا* را در ارتباط با آیین‌های پارسی و سپس رومی ذکر می‌کند.

از آیین میترائیسم و مهر پرستی منبع مکتوبی مثل کتاب باقی نمانده به دلیل 

1⃣ماهیت رازآلود بودن آیین میترائیسم و ممنوعیت خود این دین در باب انتشار عقاید و باورها ...

2⃣از بین رفتن منابع توسط ادیان بعدی به خصوص زرتشتی و مسیحی 

اطلاعات فعلی ما از مهرپرستی و میترائیسم حاصل

۱.نقش‌برجسته‌ها و کتیبه‌ها (مانند صحنه مشهور قربانی کردن گاو توسط مهر)

۲.اشارات مورخان رومی یا یونانی (مانند پلوطارک، پورفیریوس)

۳.مقایسه با آیین‌های هم‌عصر مانند مانویت یا آیین‌های گنوسی و استفاده از الهیات تطبیقی و رجوع به متون مقدس غیر میترائیسم مثل اوستا

طوفان (۲)

روایت کتاب مقدس از طوفان 

روایت تورات در کتاب پیدایش چنین است: «و خداوند دید که شرارت انسان در زمین بسیار است، و خیال‌های دل او، دائماً شرارت است؛ و خداوند متأسف شد که انسان را بر زمین ساخته بود، و در دل خود محزون گشت؛ و خداوند گفت انسان را که آفریده‌ام، از روی زمین محو سازم، انسان و بهایم را، حشرات و پرندگان هوا را، چون که پشیمان گشتم از ساختن ایشان.»

خدا نوح را که در نظر التفات یافته بودبرگزید و به او دستور داد که کشتی را بسازد.  همچنین خدا به نوح دستور داد که جانوران پاک، هفت جفت و از جانوران ناپاک یک جفت به کشتی بیاورد. با روی دادن طوفان، نوح با خانواده‌اش به کشتی وارد می‌شود؛ تا این که سرانجام کشتی بر کوهی نشست. آنگاه نوح و خانواده‌اش به زمین تازه پا گذاشتند.

بنا به روایت تورات، پسران نوح که از کشتی بیرون آمدند، سام و حام و یافث بودند. نوح سیصد و پنجاه سال پس از طوفان زندگی کرد و در تمام عمر، نهصد و پنجاه سال عمر داشت

نکته : الواح گلی سومری و اکدی قدیمی‌تر از کتاب مقدس هستند.عمر الواح گلی سومری و اکدی درباره طوفان به ۴۰۰۰ سال یا ۵۰۰۰ پیش می‌رسند، در حالی که کتاب مقدس (عهد عتیق) از حدود ۱۵۰۰ ق.م به بعد نوشته شده است.

روایت قرآن از طوفان بزرگ

نوح(ع) پیامبر شد تا قوم سرکش خود را به سوی خدا دعوت کند، اما آنان بیشتر او را تکذیب کردند. پس خداوند فرمان داد تا نوح کشتی بزرگی بسازد و از هر حیوان جفتی در آن جای دهد. زمانی که فرمان الهی رسید، چشمه‌ها از زمین جوشید و باران سنگینی بارید، و سیلی عظیم زمین را فرا گرفت. تنها نوح، مؤمنان اندک، و موجوداتی که در کشتی بودند نجات یافتند، و باقی مردم هلاک شدند. پس از فروکش کردن آب‌ها، کشتی بر کوه جودی آرام گرفت.

وجود این داستان در بین سایر اقوام و ملل

این اسطوره  یک داستان رایج در بین ملت‌های گوناگون است نظیر  این داستان با جزییات متفاوت در اوستا، کتاب‌های هندو، متون قدیم یونانی، استرالیا، چین، اندونزی نیز وجود دارد 

اما به طور معمول این روایت‌ها در مناطقی که ذکر شد ( الواح سومری اکدی بابلی درباره طوفان بزرگ به دست ما رسیده )به شکل مکتوبات یا الواح گلی ثبت نشده‌اند و بیشتر از طریق افسانه‌ها، روایت‌های شفاهی و متون دینی به دست ما رسیده‌اند.

بررسی صحت اصل وقوع طوفان

شواهد امروزی نشان می‌دهد که در ۲۹۰۰ سال قبل از میلاد طوفان و سیلی در عراق رخ داده که باعث تخریب شهرها شده.

باستان‌شناسان در مکان‌هایی مثل شورُپّک (Shuruppak)، اور (Ur)، و کیش (Kish) در جنوب عراق، در حفاری‌های لایه‌های باستانی، آثاری از یک لایه ضخیم گل و رس خالص پیدا کردند.

   - این لایه‌ی گِلی نشانه‌ی این است که در آن زمان سیلاب عظیمی روی داده و همه‌ی تمدن شهری منطقه بین النهرین را برای مدتی از بین برده.

   - سن این لایه‌های سیل را با روش‌های مختلف تخمین زده‌اند:  

     نتایج نشان می‌دهد که این سیل احتمالاً حدود ۲۹۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد (تقریباً ۵۰۰۰ سال پیش) رخ داده.

نکته : روایت دینی می‌گوید سیل جهانی بود، اما شواهد علمی فعلاً فقط از سیلاب منطقه‌ای پشتیبانی می‌کنند.

آیا کتاب مقدس و قرآن در بیان این حادثه از اسطوره های سومری و اکدی الهام گرفته اند؟

صرفا به این دلیل که یک روایت از یک رویداد تاریخی قبل از دیگری مکتوب شده،  به این معنا نیست که داستان بعدی کپی‌برداری از روایت قبلی است.

بلکه می‌تواند تمام این روایات برگرفته از حادثه ای واقعی باشند که اشخاص گوناگون با روایت های متنوع آن را به صورت مستقل ذکر کرده اند

کشف حماسه گیلگمش و نوشته‌های باستانی دیگر که داستان‌های طوفان را بیان کرده‌اند، گزارش متون مقدس ادیان ابراهیمی را زیر سوال نمی‌برند. برعکس، شواهدی ارائه می‌کند که واقعیت یک سیل جهانی را تأیید می‌کند.

نکته دیگر: در قرآن ذکر نشده این طوفان در جهان رخ داده بلکه از کلمه ارض استفاده شده که می‌تواند به سرزمین تعبیر شود بنابراین در میان تمام این منابع تنها قرآن بیانگر اصل حقیقت بود چون بقیه منابع نوشتاری مثل الواح و سنگ نوشته ها یا روایات شفاهی مثل اسطوره اقوام  حتی کتاب مقدس این طوفان را جهانی دانسته اند و تنها قرآن با یافته های زمین شناسی مطابقت دارد که این طوفان فقط در منطقه بین النهرین رخ داده( سیل منطقه ای بوده نه جهانی)

طوفان

بررسی طوفان نوح در تاریخ

داستان طوفان بزرگ یکی از مشهورترین روایت‌های جهان است که در ادیان بزرگ و فرهنگ‌های گوناگون به شکل‌های مختلف بیان شده است. یافته های باستان شناسی هم بیانگر آن است که داستان طوفان در اسطوره ها و داستان های سومری اکدی و بابلی با روایات گوناگون و جزییات متفاوت هم مطرح شده 

الواح تاریخی

در اواخر قرن نوزدهم، باستان‌شناسان اروپایی در منطقه‌ی بین‌النهرین (عراق امروزی) به حفاری پرداختند. در این حفاری‌ها، مجموعه‌ای از لوح‌های گِلی کشف شد از تمدن سومری، اکدی و بابلی که به خط میخی و به زبان‌های سومری و اکدی نوشته شده بودند.

الواح سومری

قدیمی‌ترین نوشته‌ای که تاکنون دربارهٔ داستان طوفان به دست آمده، سنگ نوشته‌هایی است که از سومریان یافت شده است. این سنگ نوشته‌ها در سه هزار سال پیش از میلاد مسیح نوشته شده‌اند، قهرمان طوفان در سنگ نبشته‌های سومری، شخصی به نام زیوسودرا است.

این لوح روایت می‌کند که خدایان برای نابودی بشر سیلی فرستادند، اما زیوسودرا به فرمان الهی کشتی ساخت و از فاجعه جان سالم به در برد.

الواح اکدی

لوح‌های آتراهاسیس متعلق به حدود ۱۷۰۰ پیش از میلاد هستند.در این متن، خدایان ابتدا انسان را برای کار و زحمت آفریدند، اما پس از افزایش جمعیت و سر و صدای زیاد انسان‌ها، تصمیم به نابودی آن‌ها گرفتند. اَتراحاسیس، که مردی دانا و برگزیده بود، به فرمان خدای ائا (انکی) کشتی ساخت و از سیل نجات یافت

الواح بابلی

الواح بابلی درباره داستان گیلگمش است. اسطوره گیلگمش در الواح سومری ۵۰۰۰ سال پیش وجود داشتند ولی در داستان اولیه ، چیزی به نام طوفان وجود ندارد و طی قرنهای بعدی بر اساس الواح اکدی داستان طوفان به گیلگمش اضافه شد.  قدمت این سنگ نوشته های بابلی به ۱۱۰۰ قبل از میلاد مسیح می‌رسد

حماسه گیلگمش 

گیلگمش شاه اوروک است، نیرومند اما خودکامه.

مردم از خدایان میخواهند  کسی را خلق کنند که با گیلگمش مبارزه کند خدایان موجودی به نام انکیدو را می آفرینند.

گیلگمش و انکیدو اول با هم درگیر می‌شوند ولی  بعد  از مدتی رابطه دشمنی به دوستی تبدیل میشود و با هم سفرهای قهرمانانه می‌روند  کشتن غول‌ها، جنگیدن با ایزدبانوان، سفر به جنگل‌های دور..

وقتی انکیدو می‌میرد، گیلگمش دچار بحران وجودی می‌شود و  می‌فهمد فناپذیر است 

به‌دنبال راز جاودانگی می‌رود و با شخصیتی به نام  اوتاناپیشتیم (بازمانده‌ی طوفان بزرگ) دیدار می‌کند 

اوتاناپیشتیم برای او داستان طوفان را بازگو می‌کند.در پایان یادآوری می‌کند که جاودانگی را در شرایط ویژه پس از طوفان، خدایان به او بخشیدند، چیزی که برای گیلگمش تکرار نخواهد شد. و درمی‌یابد که مرگ سرنوشت حتمی انسان است و جاودانگی فقط برای خدایان است

گیلگمش ناامید از دستیابی به جاودانگی به اوروک بازمی‌گردد

او دیوارهای شهرش را دوباره می‌سازد و آوازه این یادگار ماندگار است که سبب آسایش اوست.

داستان اوتاناپیشتیم در اسطوره گیلگمش 

خدایان تصمیم گرفتند بشر را با طوفانی عظیم نابود کنند. اما ائا (خدای خرد) در خفا به اوتناپیشتیم هشدار داد و دستور داد که کشتی بزرگی بسازد و خانواده خود، چند انسان دیگر و نمونه‌هایی از حیوانات را در آن جای دهد. طوفان وحشتناک چندین روز زمین را دربرگرفت و همه چیز را ویران کرد. پس از آرام شدن آب‌ها، اوتناپیشتیم پرنده‌هایی مانند کبوتر و کلاغ فرستاد تا خشکی را بیابد. در نهایت، کشتی بر کوه نصیر (مشابه آرارات) آرام گرفت و او قربانی‌هایی برای خدایان تقدیم کرد. خدایان که از بوی قربانی خشنود شدند، به اوتناپیشتیم جاودانگی بخشیدند.

ادامه دارد

عرفان در مانویت

با توجه به ماهیت تعالیم دین مانی که شبیه آئینهای گنوسی بود و عناصری که از دین زرتشتی ، مسیحی و بودائی را در خود داشت، میتوان آیین مانوی را دینی عرفانی محسوب کرد 

  آیین عرفانی او بر پایه خرد و ریاضت و تهذیب نفس بود.

به نظر مانویان تطهیر تنها از راه معرفت و پاکدامنی و محبت امکانپذیر می‌شد

آنها معتقد بودند که برای رهایی از ظلمت به دانش و معرفت نیاز مبرم وجود دارد. انسان ترکیبی از جسم و روح است و روح انسان، در بند و اسارت جسم قرار دارد و باید از طریق آگاهی و تهذیب نفس نور را تقویت کرد تا بعد از مرگ بتوان به عالم علوی و سرزمین روشنایی رسید

آرزوی رسیدن به بهشتِ نور، یکی از درونمایه های مهم عرفان مانوی است. انسانی آزرده، غریبه و مفلوک در این تیره خاک تنها آرزویش رهایی است و آنگاه وصل شده به جهانِ اعلی، ایستادن در برابرِ زروان یا پدر عظمت که خدای برتر و ناشناخته ایزدستانِ مانوی است، خدایی که هیچ سنخیتی با ماده و با این جهان ندارد،

مانی، خرد، دانش و معرفت را بر ایمان و سنت ترجیح می‏داد. البته خرد مدنظر مانی مبتنی بر اشراق بود 

عرفان مانوی از منظر توصیه بر محبت و مدارا با دیگران نیز بر پیروان خود تاثیر گذاشت( در مانویت محبت عنصر کلیدی نیست. در حاشیه قرار میگیرد)

دربارهٔ پذیرش و اثر دین مانی بر ترکان اویغور در منابع چنین آمده:

«کشوری با عادات وحشیانه که بوی خون از آن برمی‌خاست، به سرزمینی مبدل شد که مردمان آن به طبخ با سبزیجات روی آوردند. کشوری که کشت و کشتار در آن امری عادی بود، مردمانش به نیکوکاری برانگیخته می‌شدند».

عرفان مانوی دنیا را دیر مکافات و سرای بدی می‌پنداشت و پیروان مانی هرچه زودتر رخت بستن از جهان را آرزومند بودند . عرفان مانوی تاثیرهای عمیقی بر عرفان اسلامی گذاشت.

صحبت از نور و ظلمت، پرهیز از گوشت و لذات جسمانی، بی‌علاقه بودن به کار و آبادسازی جهان، بی‌ارزشی جهان مادی، اسارت روح در جسم و جهان، پیوستن روح به عالم علوی از راه تهذیب نفس، رسیدن به آگاهی از طریق اشراق  و درون از تاثیرات ویژه آیین مانی بر عرفان اسلامی و تصوف دانسته شده‌اند.

محشور شدن نزد رب

تاکید همه ی ادیان بر این است که انسان در پیشگاه خدا به معنای دقیق کلمه، تنها حضور پیدا می کند. این تِم یا درون مایه به انحای مختلف در قرآن تکرار شده است. " فلا انساب بینهم یومئذ" در آن روز، هیچ اصل و نسبی وجود ندارد. و یا در جایی دیگر از قرآن آمده است: "یوم یفر المر من اخیه. و اُمه و اَبیه. و صاحبته و بنیه. لکل امری منهم یومئذ شان یُغنیه." آدمی در آن روز از برادر خود می گریزد. و از پدر و مادر خود می گریزد. از همسر و فرزندان خود می گریزد. چرا که هر کس در آن روز آنقدر درگیر امور مربوط به خویش است که از پرداختن به دیگران باز می ماند. 

این دو آیه در چند جای قرآن، با تفاوت های جزئی ای تکرار شده است. این در همه ی ادیان و مذاهب وجود دارد که انسان ها همان گونه که تک تک و فرد فرد متولد می شوند، فرد فرد نیز در پیشگاه خداوند حاضر می شوند.

مصطفی ملکیان

در باب متون مقدس

در قرآن و روایات همه چیز هست. تو چه می‌خواهی؟ جبر می‌خواهی؟ اختیار می‌خواهی؟ عدالت می‌خواهی؟ آزادی هم می‌خواهی؟ از آن بیرون می‌آید.

✅ اسلام تجددگرایانه چه در روایت لیبرالی‌اش و چه در روایت سوسیالیستی‌اش می‌تواند به قرآن و روایات استناد کند.

✅مجموعه [قرآن و روایات]، نهفتگی و به گفته شما جوان‌ها پتانسیل همه این چیزها را دارد. 

✍️مصطفی ملکیان